|
TIS?ERRIH?T TAGRAGHLANT IZERFAN N WEMDAN
En kabyle tamazight
Yesbudan d yesse ran deg wegraw amatu seg use ti-s 217 A. (III) di 10 dujember 1948
ANAKCHAM
Imi asmussen n lh?werma
i ttalasen akkw yâggalen n twachult talsawt d yizerfan n sen
yemsawan, d nitni i d llsas n tlelli, taghdemt akkw d- tifrat deg
wmadal (di ddunit).
Imi kra n widn nesmussun
ara izerfan n wemdan d widn ih?eqqren s lkhwedm n lewh?uch yesserfayen
tamsakwit n talsa akkw d- tlilin umadal and'ara hedren u and'ara yamnen
yemdanen s tlelli idg ur yelli la aser?heb la lmizirya, d nettat i d
asirem âlayan n wemdan.
Imi tebbwi - dd nnig kra
yellan ad ttuh?udden izerfan n wemdan s nnidam azerfan i wakkn ur
yettuh?errs ara wemdan di taggara alamma yughal d amnafeg d?add
temh?eqranit akkw d unaghur.
Imi yessefk ad tennerni tegmi d wassaghen n tmidwa d lemh?ibba gar yeghlanen.
Imi di lqanun izerfan n
wemdan imudan n ledjnas yedduklen berrh?en i tikkelt tajd?idt laman n
sen deg zerfan ilsasiyen n wemdan di ccherf akkw d wazal n bnadem di
tugdut izerfan n tulawin d yergazen u berrh?en belli qes?den ad snernin
aqeddem amgarwan u ad sbed'den tigwnatin timenyafin n tudert di tlelli
yettimghuren.
Imi, timura yetteskin di
ledjnas yedduklen lezment iman n sent ad myallent (ad mmâwanent)
i wakken ad demnent nitenti d-tuddsa n ledjnas yedduklen, di mkull
timura leqder aheqqani izerfan n wemdan akkw tlella tilsasiyin.
Imi afham amechruk n tlella d yizerfan agi degs lqima tameqwrant i wakken ad uqment leqder tmura leqder i lâhd n sent.
Tajmâit tamatawt
Tberreh? belli
tis?errih?t agi tagraghlant izerfan n wemdan d anawad amechruk igher
ssaramen imudan d yeghlanen akken ma llan i wakken akkw yemdanen d
yâggaln n temgarwa i glan (i ges an) dima tis?errih?t agi di lbal
n sen, ad skhedmen akkw lmedjhud n sen, s leqraya d ttr?ebga i wakkn ad
senernin aqader n tlella d yizerfan agi u ad demnen s ttawilat idd
iteddun s lâqel, (wa deffir wa) deg wennar aghelnaw d ugraghlan
asmussen d usnefd?es igraghlanen ih?eqqaniyen gar imezdaghen n ddulat
tâggalin s timmad n sent nagh gar yimezdaghen n tmizar i gellan
ddaw lhwekm n sent aghedman.
Tamadda 1:
Imdanen, akken ma llan
ttlalen d ilelliyen msawan di lh?wer?ma d yizerfan- ghur sen tamsakwit
d lâquel u yessefk ad-tili tegmatt gar asen.
Tamadda 2:
Kull yiwen ghur-s lh?eqq
ad ighellat tilella d yizerfan idd yeddan di ts?errih?t agi bla tarayit
idd yettasen si cchetla, d llun, d ldjens d tutlait, d ddin d r?r?ay
asiyasi nagh r?r?ay id?en i gerzan lasl aghelnaw, tamgarwa, aila
talalit nagh lih?ala n id?en yehwa yas d argaz nagh d-tamet??t?ut.
Rnu gher-s, ur ilaq ara
ad-tili trayit yebnan ghef lih?ala tasiyasit, taghedmawt nagh
tagraghlant n tmurt nagh n temnadt ideg yezdegh wemdan yehwa yas tella
tmurt agi nagh temnadt agi d- talellit nagh ddaw lewkala, nagh ur
tehkim ara deg yiman is nagh ur tekmil ara tlelli ines.
Tamadda 3:
Kull amdan ghur es lh?eqq n tudert, tilelli d laman ghef timmad is.
Tamadda 4:
Ur ilaqar a ad yughal wemdan d akli nagh d aqeddach n wemdan iden. Tasakla d uzenzi n waklan ttuh?er?r?men mad?i.
Tamadda 5:
Ur ilaqara ad yettusellet? ghef umdan uâqeb nagh ssikis d- teghriwin yesnughbuyen, itekksen fell as sser.
Tamadda 6:
Ang'is yehwa yili wemdan, ghur s lh?eqq ad yettwag leqder i timmadit is taghedmawt.
Tamadda 7:
Akkw indamen msawan zdat
lqanun u ghur sen lh?eqq bla afraz i wakkn atn ih?udd lqanun - ghur sen
irkwelli lh?eqq i uh?uddu, akken ma llan d?edd tarayit ur nwufq ara
tis?errih?t agi.
Tamadda 8:
Kull amdan ghur-s lh?eqq
ad ichetki i tnehkamin tighelnawin yettuk'ellfen i wakkn ad fkent
lh?eqq d?edd tneh?yafin ur nettqadar ara izerfan ilsasiyen is yettak
udustur d lqanun.
Tamadda 9:
Ula d yiwen ur yezmir ad yettwat?t?ef, nagh ad yettwah?bes nagh ad yet twanfu s ldjur.
Tamadda 10:
Kull amdan ghur-s lh?eqq
ad-tâddi tluft is zdat tnehkamt, âinani, bla tneh?yaft i
wakkn ad - tseyyi ma seh?h?ant telzimin is d yizerfan is nagh ma
d-tidett wayn - idd gren fell as deg wennar n lâqubat.
Tamadda 11:
Kra n win
yettutéhmen s ssiya ad yettwah?seb d imzekki alama
yettus?eh?h?eh s lâdel ddenb idd gren fell as, âinani, zdat
tnah?kamt and'ara yettwadmen akkw wayn i glaqen i uh?uddu ines.
Ula d yiwen ur
yettwah?kam ara fell as ma yekh dem kra n ssiya yettuh?er?r?men nagh ma
iferret? di kra iwudjben fell as ma yella di tallit ni ayn idd gren
fell as ur ikhulfara lqanun aghelnaw nagh agraghlan, yerna lâquba
ur d as-dd yettak ara ad - tagwar tin is i gh?ekkm lqanun di tallit
ideg ted?ra ssiya.
Tamadda 12:
Ur yezmir h?edd ad
yessekchem iman is s ldjur di tudert n wemdan, di twachult is; deg
wekkham is, timuzniwin is nagh ad yessims lh?werma-s d nnif is; kull
amdan ghur-s lh?eqq at ih?udd lqanun si tiytiwin yechban tigi.
Tamadda 13:
Kull amdan ghur-s lh?eqq ad yelh?u s tlelli u ad yekhtir tanezdught di tmurt is.
Kull amdan ghur-s lh?eqq ad yeffegh si yall tamurt ghas d - tamurt is u ma yehwa yas yezmer ad yughal ghur es.
Tamadda 14:
Ma yella yettwah?r?es wemdan s ldjur, ghur-s lh?eqq ad yesdari iman is u ad ighellet lânaya n tmura id?en.
Amâni
ur d-as-dd tebbw ara ad ighellet lh?eqq agi ma yella yekhdem ssiya
ikhulfen lqanun amechruk nagh ayn ur nwufq ara inawad?en d yimenzayen n
tmura yedduklen.
Tamadda 15:
Kull amdan ghur-s lh?eqq i tghelna is yehwan.
Ur d-as yettwakkes i yiwen s ldjur la taghelna ines la lh?eqq ubeddel n tghelna.
Tamadda 16:
Mi geblegh weqchich nagh
teqchicht, ghur sen lh?eqq ad zewdjen i wakkn ad bnum tawachult bla ma
yettuqegged lh?eqq gi s cchetla, taghelna, nagh ddiyana msawan deg
zerfen m'ara zewdjen, nad'am zewdjen nagh m'ara yefsekh zzwadj.
Ur yettili zzwady alamma s lebghi d umyeqbel ukmil n wergaz d- tmettut.
Tawachult d-tagwejdit talemmast n temgarwa, ghur-s lh?eqq att thudd temgarwa d ddula.
Tamadda 17:
Amdan yehwa yas weh?d-es nagh d amezday ghur-s lh?eqq ad yekseb aila.
Yiwen ur yezmir ad yettuh???er?r?em seg waila-s.
Tamadda 18:
Kull amdan ghur-s lh?eqq
i tlelli n tedmi, tamsakwit d ddiyana, lh?eqq agi tetteski deg-s tlelli
ubeddel n ddiyana akkw d wayn is yettamen, wehd es nagh gar medden
âinani nagh di sser, s uselmed s tegdimin, s wâbâd d
umares n lemdaheb.
Tamadda 19:
Kull amdan ghur-s lh?eqq
n tlelli di r?r?ay d lment?eq anda yetteski lh?eqq ubeggen n r?r?ay bla
ma yettuchebbwel u daghen tebbwi yas-dd ad inadi, ad yet?t?ef, u ad
yefser di yall tamurt isallen d- tedmiwin s yall ttawil n went?aq.
Tamadda 20:
Kull amdan ghur-s lh?eqq i unejmâ akkw d- tdukla di tifrat.
Yiwen ur yezmir ad yettuh?ettem i wakken ad yetteski di tdukla.
Tamadda 21:
Kull amdan ghur-s lh?eqq
ad yetteski deg wselh?uy n temsal n bailek n tmurt is, ama netta s
timmad is, nagh s win yekhtar d amtil is.
Kull amdan ghur-s lh?eqq amm netta am wiyad ad yettef amkan di lh?irfat n bailek n tmurt is.
Lirad umadan d nettat i
d llsas n lhiba n lehkwem n bailek- yessefk add tban s tefrant zeddigen
idg ara tteskin meddn irkwelli u ara yilin si lweqt aar wayed?? di
tugdut d sser nagh s ttawil id?en it yechban ara id?emnen tilellli n
tefrant.
Tamadda 22:
Kull amdan yetteskin di
temgarwa ghur-s lh?eqq di laman amgarwan gqes den ad ikafi izerfan is
isagrawen imgarwanen d yidelsanen imsefken i lh?wer?ma d usegmi alelli
n timmadit is s tejmilt n lmedjhud aghelnaw d umyalli agraghlan s wayn
ara yembwafaqen netta d nnid?am d lerzaq n kull tamurt.
Tamadda 23:
Kull amdan ghur-s lh?eqq
i ikheddim ara yekhtir akkn is yehwa s cchurut n lâdel
imsefr?ah?en ar'at id?emmen ghef ticchumert.
Imdanen akken ma llan ghur sen lh?eqq bla tarayit i tjernanin yemsawan ghef ikheddimen yemsawen.
Kra n win ikheddmen
ghur-s lh?eqq i tjernant tah?eqqit, timsefreh?t ar'as id?emnen i netta
d twachult is tudert iwufqen lh?wer?ma n wemdan ara yettuk'emmlen ma
yebgha lh?al, s kra n ttawil iden uh?uddu amgarwan.
Kull amdan ghur-s lh?eqq
ad yessebded netta d wiyad? tidukliwin ikheddamen nagh ad icharek di
tdukla ara ih?udden lmeslaha ines.
Tamadda 24:
Kull amdan ghur-s lh?eqq
i rraha d- tukksa n lkhiq (d ugunfu) u ladgha di lh?edd iqebbel
lâqel n lweqt ikheddim akkw di ttrih? yettwakhelsen, si lewqt aar
wayed?.
Tamadda 25:
Kull amdam ghur-s lh?eqq
i lmizan n tudert ar'at iqidden i t?t?mana n ts?eh?ih?t is (n tezmert
is), liser ines akkw d- twachult is, ladgha i isafarn n
tuççit, llebsa, tanezdught, adawi timezgiwin (tijmilin)
timgarwiyin ilaqen, ghur-s lh?eqq i t?t?mana ma ur ikheddmara, ma
yud?en, ma yella d anâibu nagh d adjjal, nagh d awesran nagh kra
n yimi ar d as ruh?ent ttawilat n tudert ma yekka-dd waya nnig tezmert
is;
Tiyemmatin d yigwerdan
ghur sen lh?eqq i tallalt (lmâwna) d uh?uddu ikhsusiyen. Akkw
igwerdan ilulen di zzwadj nagh ber?r?a n zzwadj ghur sen lh?eqq
yemsawan di tussr?a (t?t?mana) tamgarwant.
Tamadda 26:
Kull amdan ghur-s lh?eqq
di leqraya ur nessefk ara fell as lekhlas? ladgha leqraya tamenzut akkw
d- telsasit. Leqraya tamenzut d- tamelzumt, leqraya tatiqnit d uselmed
n lhirfat yessefk ad ilin d imatawen, tabburt unekchum gher tlumdiwin
tunnigin (âlayen) yessefk ad-tili s lâdel i meddn irkwelli
ghef lehsab n wakken z?ewren.
Ttrebga yessefk ad-
tessiwed? ghr usefti n timmadit d usedjhed n leqder izerfan n wemdan
akkw d tlella tilsasiyin, tebbwi-dd ad- twes?s?i ghef usefhem d umsameh
d lemhibba gar tmura akken ma llant d yimudan d ddiyanat i tuttfa n
lehna.
Imawlan ghur sen lh?eqq d imezwura ad khtiren s?s?enf n ttrebga ara fken i warraw n sen.
Tamadda 27:
Kull amdan ghur-s lh?eqq
ad yetteski ma yebgha di tmeddurt tadelsant n tmurt is, ad yestummen i
lfenn (tazuri) akkw d tegmi n tussna d wayen idd ttaken n lfaida.
Kull amdan ghur-s lh?eqq
uh?uddu n lfaida ines tanamkawt akkw d- tmaddawt idd yekkan seg wayn
idd yesnulfa di tussna, di tmedyazt (tasekla) nagh di lfenn.
Tamadda 28:
Kull amdan ghur-s lh?eqq
deg wennar amgarwan nagh deg wennar agraghlan i wakken ad yili nnid?am
yechban izerfan akkw tlella idd yeddan di ts?errih?t agi lfaida d
unawad? n sen.
Tamadda 29:
Amdan ghur-s lwadjeb i wegdud idg i gemken ala deg-s kan, unerni ukmil n timmadit is.
Deg wmares izerfan is d
ughellet n tlella ines, kull yiwen ur ikennu ala ddaw leqyud i gers?em
lqanun wehd es i wakken ad yedmen asmussen d uqader izerfan d tlella n
lghir is u daghen i wakken tisutriwin tighedmawin n wedyaz d nnid?am n
bailek d liser amataw dit emgarwa tagdudant (tadimuqratit).
Izerfan akkw d- tlella yagi, is yehwan yili, ur zmirn ara ad ttumarsen d?edd inawad?en d y???imenzayen, n tmura yedduklen.
Tamadda 30:
Ur telli tmadda di
ts???errh?it agi i gzemren ad-tettwafhem d-tikchi n lh?eqq i ddulla,
nagh i wegdud nagh i wemdan i wakkn ad khedmen kra nagh ad marsen igi i
gqes?den ah?uddu izerfan akkw d-tlella idd yeddan deg-s.
|
|